Brunch: ο κυπριακος τροπος
Στην Κύπρο, το πρώτο γεύµα της ηµέρας προσαρµόστηκε, ανά τους αιώνες, στις ανάγκες και τις συνήθειες των κατοίκων της. Η νοστιµιά και η αυθεντικότητά του έµειναν, ωστόσο, αναλλοίωτα στο πέρασµα του χρόνου.
Κείμενο: Μαριλένα Ιωαννίδου
Φωτογραφίες: Αντώνης Φαρμακάς
Food Styling: Λάουρα Κολοκασίδου
Κατά το παρελθόν, η µέρα στο νησί ξεκινούσε µε το που χάραζε ο ήλιος και κατά τη διάρκειά της απαιτούσε δύναµη κι ενέργεια. Το µπούκωµα –από την ενετική λέξη buca (από την οποία προέρχεται κι η λέξη µπουκιά)– ήταν το πρωινό. Το συνηθέστερο καθηµερινό πρόγευµα ήταν απλώς ένα κοµµάτι ζυµωτό ψωµί, ελιές, κρεµµύδι, άνυδρες το καλοκαίρι ντοµάτες και χαλούµι. Υλικά τοπικά, γεύσεις ξεκάθαρες, µε το «άρωµα» της µεσογειακής γης και του δυνατού ήλιου. Πρωταγωνιστές στο τραπέζι τα περίφηµα, από την αρχαιότητα, ψωµιά της Κύπρου, ζυµωµένα µε σκληρό κυπριακό σιτάρι και προζύµι και ψηµένα σε ξυλόφουρνο. Φρέσκα µαλακά ψωµιά ή κουλούρια, αλλά και παξιµάδια –όπως, για παράδειγµα, τα αρκατένα, µε προζύµι που παρασκευάζεται από τον αφρό ρεβιθιών, τα οποία φουσκώνουν για ώρες σε χλιαρό νερό µε αρωµατικά– ή οι περίτεχνες γλισταρκές και τα σησαµωτά που πρόσδιδαν ποικιλία στο λιτό παραδοσιακό διαιτολόγιο.
Δίπλα στο ψωµί έπαιρναν θέση οι ελιές: οι κολυµπάτες (η «βοµβοία–κολυµβάδα ελιά» αναφέρεται από τον Ησύχιο τον 5ο αιώνα π.Χ.), οι κουµνιαστές (µε µόνο το αλάτι να τις συντηρεί στον πήλινο «κουρελλό»), οι ξιδάτες και, βέβαια, οι νοστιµότατες τσακκιστές, σερβιρισµένες µε χοντροκοπανισµένους σπόρους κόλιανδρου, σκόρδο και λεπτές φέτες λεµονιού.
Στην Κύπρο του χθες, δεν υπήρχε χώρος για γαστρονοµικές πολυτέλειες, καθώς πρωταρχικό µέληµα των ανθρώπων της ήταν να θρέψουν τις οικογένειές τους µε τα λιγοστά που διέθεταν. Έτσι, µάζευαν ό,τι τους προσέφερε απλόχερα η φύση και µε ευφάνταστους τρόπους δηµιουργούσαν ταπεινές νοστιµιές.
Χαρακτηριστικό παράδειγµα εκείνου του πρωινού ήταν η σούπα γρούτα (ένας χυλός από αλεύρι) ή ο κουρτουλόπορτος (µε µικρά κουβαράκια ζυµάρι, τα «κουρτούλια»). Ακόµη µία σούπα, την οποία συνήθιζαν παλιά σαν πρόγευµα το χειµώνα, ήταν ο τσορβάς µε πουργούρι και κατσουρούες (κοµµατάκια ψωµί τηγανισµένα σε ελαιόλαδο) ή τηγανισµένο κρεµµύδι. Χειµερινό πρωινό ήταν, επίσης, ο πορτός – µια πηχτή µαρµελάδα από πουργούρι ψηµένο µε έψηµα (πετιµέζι) και καβουρδισµένο σησάµι. Αλειµµένος πάνω σε ψωµί, χόρταινε και γλύκαινε. Ένας ευφάνταστος τρόπος αξιοποίησης του πεντανόστιµου παράγωγου του
σταφυλιού ήταν και ο χαλουβάς µε το έψηµα. Για να τον ετοιµάσουν έψηναν σιτάλευρο και σησάµι στο παραδοσιακό τηγάνι «σάτζιη» µαζί µε λίγο ελαιόλαδο και στο τέλος πρόσθεταν έψηµα για να το «ζυµώσουν» και να φτιάξουν «µπάλες», τις οποίες φύλαγαν στη συνέχεια πάνω στις «ταπατζιές» – επίπεδα κρεµαστά καλάθια που εκτελούσαν χρέη αρτοθήκης. Το τερατσόµελο (χαρουπόµελο) ήταν, τέλος, ένα σηµαντικό στοιχείο του παραδοσιακού προγεύµατος. Μαζί µε ψωµί και ταχίνι, σαν παστέλλιν, ή ψηµένο µε τα ζυµαρικά τερτζιελλούθκια αποτελούσε το κατάλληλο πρωινό µιας απαιτητικής ηµέρας.
Περίοπτη θέση στο κυπριακό πρωινό είχαν πάντα και οι πίτες: οι περίφηµες κυπριακές ταχινόπιτες και, βέβαια, οι κολοκοτές –σαν µεγάλα πουρέκια φούρνου µε κόκκινο κολοκύθι, σταφίδες και πουργούρι– ή οι σσιεπαστές, πίτες δηλαδή σκεπαστές µε άγρια χόρτα του αγρού. Αλλά και οι ελιόπιτες ή χαλουµόπιτες που γίνονταν µε ζύµη ψωµιού, µέσα στην οποία πρόσθεταν ελιές ή χαλούµι ή οτιδήποτε άλλο υπήρχε διαθέσιµο στο σπίτι: θαλασσοκράµπια (άγρια χόρτα που φύτρωναν στα παράλια της επαρχίας Κερύνειας), ξινιατούς (από τους αγρούς της Καρπασίας), τριµιθόπιτες και σχινόπιτες (µε τους σπόρους της τριµιθιάς και σχινιάς). Αξιοσηµείωτες, επίσης, οι πίτες µε κρεµµύδια της Πάφου –οι κροµµυοπούλες– αλλά και οι πούλλες του χωριού Άσσια µε σησάµι και σταφίδες.

Σε περιόδους µη νηστείας, απαραίτητο συστατικό του πρωινού ήταν το χαλούµι: το εθνικό και µοναδικό τυρί της Κύπρου, µε ρίζες από την αρχαία ελληνική λέξη «αλς» – τη θάλασσα που γέννησε την Αφροδίτη αλλά και την Κύπρο πριν από εκατοµµύρια χρόνια. Επιπλέον, αυγά φρέσκα από τις κότες του νοικοκυριού, ιδιαίτερα για τα µικρά παιδιά και βέβαια φρέσκο γάλα. Σε όσους ήταν διαθέσιµη µια ακόµα πολυτέλεια, λούντζα κρασάτη και καπνιστά λουκάνικα – ψηµένα στο τηγάνι ή ζυµωµένα σε παστόπιτες ή πουργουρόπιτες µε ψιλό πουργούρι και χοιρινό λίπος.
Με τα χρόνια, στα αστικά κέντρα το πρωινό αποτέλεσε ευκαιρία για ολιγόωρη συνάντηση των νοικοκυρών της γειτονιάς, για καφέ και βεβαίως πρόγευµα. Τουλάχιστον µια αλµυρή και µια γλυκιά λιχουδιά έπρεπε να ετοιµαστούν από την οικοδέσποινα–νοικοκυράγια, όπως ελιόπιτα ή τυρόπιτα, πάστα φλόρα µε σπιτική µαρµελάδα ή κουλουράκια ή ακόµα κέικ της φόρµας, ψηµένο σε µια απλή «γκαζοµηχανή».
Και φτάνουµε στις µέρες µας και στο κυπριακό πρόγευµα ή brunch. Κανένας µινιµαλισµός δεν έχει θέση στο σύγχρονο αυτό γεύµα, στο οποίο εκφράζεται η απλόχερη διάθεση και ο φιλόξενος χαρακτήρας του κόσµου της Κύπρου. Τοπικά προϊόντα και παραδοσιακές συνταγές συνθέτουν µια πανδαισία πρωινού προσφέροντας µια πρώτη γεύση από τη γαστρονοµική παράδοση του νησιού και αναδεικνύοντας ταυτόχρονα το κυπριακό terroir.
Καλή πρωινή όρεξη, λοιπόν, γιατί η καλή µέρα από το πρωινό φαίνεται!
Β