Η ελιά, το ιερό δέντρο της ειρήνης που απλώνει τις ρίζες του στη γη εδώ και αιώνες, κρατά καλά κρυµµένο µέσα του το µυστικό της µακροζωίας.
Κείμενο: Μαριλένα Ιωαννίδου
«Ελιά» και «Μεσόγειος» αποτελούν από την αρχαιότητα µέχρι και σήµερα έννοιες ταυτόσηµες, άρρηκτα συνδεδεµένες, όπως το δέντρο µε τον καρπό. «Η Μεσόγειος αρχίζει από εκεί που φυτρώνουν οι πρώτες ελιές και τελειώνει εκεί που αρχίζουν να εµφανίζονται τα πρώτα δάση µε φοίνικες, στην αφρικανική ήπειρο», έγραφε ο Γάλλος ιστορικός Φερνάν Μπροντέλ, αποτυπώνοντας µε τον πιο εύστοχο τρόπο τη διαχρονική ένωσή τους.
Ευρήµατα σε αρχαιολογικές ανασκαφές µαρτυρούν ότι η ελιά βρίσκεται στην Κύπρο από το 7000 π.Χ., η εντατική καλλιέργειά της φαίνεται να ξεκινά τη 2η χιλιετία π.Χ., ενώ στον αρχαιολογικό χώρο Πύργος-Μαυροράχη βρέθηκαν εγκαταστάσεις παραγωγής ελαιολάδου από το 19ο αιώνα π.Χ. Το αρχαίο αυτό ελαιοτριβείο –ένα από τα παλαιότερα σε ολόκληρη τη Μεσόγειο– µαρτυρά ότι το ελαιόλαδο χρησιµοποιούνταν από αρχαιοτάτων χρόνων όχι µόνο για τη διατροφή αλλά και για µια σειρά άλλους σκοπούς, όπως ο φωτισµός, οι θρησκευτικές τελετές και οι θεραπευτικοί στόχοι. Κατά τον Έλληνα γεωγράφο, φιλόσοφο και ιστορικό Στράβων (63 π.Χ.-25 µ.Χ.), η Κύπρος ήταν ένας τόπος ιδιαίτερα πλούσιος σε ελαιόλαδο (ευέλαιος) και εποµένως και σε ελιές.
Η καλλιέργεια της ελιάς αποτελεί µία από τις παραδοσιακές στο νησί. Η άγρια ελιά είναι ιθαγενές φυτό και µαζί µε την ήµερη τις βρίσκουµε σχεδόν παντού, ακόµα και σε υψόµετρο µεγαλύτερο των 1.000 µέτρων από την επιφάνεια της θάλασσας. Η ντόπια ποικιλία, η κυπριακή ή «λαδοελιά», προσαρµοσµένη στις κλιµατολογικές συνθήκες του τόπου, είναι ιδιαίτερα ανθεκτική στην ξηρασία. Οι ελιές αυτές, µικρού σχετικά µεγέθους, γίνονται τσακιστές ή κολυµπάτες όταν είναι ακόµη πράσινες και ξιδάτες ή παστές αφού ωριµάσουν και µαυρίσουν.
Οι πράσινες τσακιστές ελιές, µια µοναδική κυπριακή λιχουδιά, σερβίρονται παραδοσιακά µε σπόρους χοντροκοπανισµένου κόλιαντρου, σκόρδο, φέτες λεµονιού και ελαιόλαδο. Στην Καρπασία, αντί για κόλιαντρο, τις έφτιαχναν µε φρέσκο µάραθο, το άρωµα του οποίου ταιριάζει πολύ µε αυτό της φρέσκιας, πράσινης ελιάς. Οι κολυµπάτες ελιές, που καταγράφονται σε λεξικό του 5 αιώνα µ.Χ. ως «βοµβοΐαι», σερβίρονται σήµερα µε χοντροκοπανισµένο πιπέρι, ελαιόλαδο και κοµµατάκια χαλλούµι.

Υγρό χρυσάφι
Το εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο δεν είναι ένα οποιοδήποτε λάδι. Είναι η ανώτερη ποιότητά του. Είναι ο φρέσκος, φυσικός χυµός του καρπού της ελιάς, ο οποίος έχει παραχθεί χωρίς καµία χηµική επεξεργασία, διατηρώντας όλα τα πολύτιµα συστατικά, όπως βιταµίνες και ιχνοστοιχεία, που εξασφαλίζουν την πιο απλή συνταγή για υγεία και ευζωία. «Λάδιν καλό» ονοµάζεται παραδοσιακά στην Κύπρο το ελαιόλαδο, αυτό το δώρο της φύσης που κατέχει περίοπτο ρόλο στην κυπριακή κουζίνα. Βασικό συστατικό της κυπριακής µεσογειακής δίαιτας, το αγνό παρθένο ελαιόλαδο προσθέτει γεύση και νοστιµιά ακόµη και στο πιο απλό φαγητό. Πάνω από όλα όµως, συνιστά µια φυσική υπερτροφή, εξαιρετικά ωφέλιµη για την καλή λειτουργία του οργανισµού.
Λόγω της εξισορροπηµένης χηµικής σύνθεσής του και των καλών οργανοληπτικών ιδιοτήτων του, ο βαθµός αφοµοίωσης του ελαιολάδου από τον ανθρώπινο οργανισµό είναι εξαιρετικά υψηλός, διευκολύνοντας έτσι έµµεσα την πέψη των άλλων τροφών. Επίσης, σηµαντικό είναι ότι, κατά το τηγάνισµα, οξειδώνεται λιγότερο από τα σπορέλαια κι έτσι περιορίζεται αισθητά ο σχηµατισµός ελεύθερων ριζών και υπεροξειδίων που επιδρούν αρνητικά στη λειτουργία του κεντρικού νευρικού συστήµατος. Επιπλέον, η συστηµατική χρήση του έχει συνδεθεί µε τη µείωση του κινδύνου καρδιακών νοσηµάτων, της υπέρτασης και του διαβήτη, ενώ έρευνες έχουν δείξει ότι µπορεί να προστατεύσει τον εγκέφαλο από αλλοιώσεις – πιθανότατα κι από τη νόσο Αλτσχάιµερ.
Ένα κυπριακό εξαιρετικά παρθένο ελαιόλαδο υψηλής ποιότητας ξεχωρίζει για το φρουτώδες άρωµά του και τη γεµάτη γεύση του – γνωρίσµατα που οφείλονται στην ποικιλία των ελαιόδεντρων αλλά και στο έδαφος της περιοχής όπου καλλιεργούνται. Το φρουτώδες προσδιορίζεται από το ιδιαίτερο άρωµα πράσινης ντοµάτας, αγκινάρας – σε κάποιες περιπτώσεις θυµίζει φρεσκοκοµµένο γρασίδι και σε άλλες πικραµύγδαλο. Η γεύση του µπορεί να χαρακτηριστεί ελαφρώς υπόπικρη στο στόµα και µετρίως πικάντικη στο λαιµό και έχει ευχάριστη επίγευση, χωρίς καθόλου λιπαρότητα – χαρακτηριστικά που θεωρούνται θετικά και προσυπογράφουν το βαθµό ποιότητας.
Το κυπριακό εξαιρετικά παρθένο ελαιόλαδο εξελίσσεται και η ποιότητά του αναβαθµίζεται. Σήµερα, µπορούµε να βρούµε στην αγορά εκλεκτής ποιότητας ελαιόλαδο για να συµπληρώσουµε τη διατροφή µας και να νοστιµίσουµε τα φαγητά µας. Προσοχή όµως! Σε αντίθεση µε το καλό κρασί, το καλό λάδι δεν επιδέχεται παλαίωση. Γι’ αυτό, καλό είναι να το καταναλώνουµε µέχρι την επόµενη συγκοµιδή.

Η χημική σύσταση μιλάει από μόνη της
Μια µατιά στη χηµική σύσταση του αγνού παρθένου ελαιολάδου αρκεί για να γνωρίσουµε όλα τα θρεπτικά συστατικά του: το 99% αποτελείται από λιπαρά οξέα, τα οποία είναι υπεύθυνα για την επίδρασή του στο µεταβολισµό του ανθρώπου. Το κύριο λιπαρό οξύ είναι το ελαϊκό (ω-9) και, χάρη σε αυτό, το ελαιόλαδο είναι το µοναδικό λάδι που χαρακτηρίζεται σαν µονοακόρεστο – δεν ρίχνει δηλαδή την καλή χοληστερίνη, ούτε ανεβάζει την κακή. Το λάδι της ελιάς περιέχει, επίσης, σε ικανοποιητικό βαθµό λινελαϊκό οξύ (ω-6) και λινολενικό οξύ (ω-3), τα οποία θεωρούνται απαραίτητα, καθώς ο ανθρώπινος οργανισµός δεν µπορεί να τα συνθέσει και πρέπει να τα παίρνει από τις διάφορες τροφές. Επιπλέον, η σύστασή του είναι τέτοια που προσφέρει ένα µοναδικό συνδυασµό από µονοακόρεστα, πολυακόρεστα και κορεσµένα λιπαρά οξέα, τα οποία, σε συνδυασµό µε τα αντιοξειδωτικά που περιέχει, του προσδίδουν µια πάρα πολύ υψηλή διατροφική αξία. Οι φαινόλες που περιέχει το ελαιόλαδο είναι τα φυσικά αντιοξειδωτικά που συµβάλλουν στην πικρή γεύση του και στην αντοχή του στην οξείδωση. Η περιεκτικότητα σε φαινόλες καθορίζεται από την ποικιλία της ελιάς, την περίοδο συγκοµιδής, τους περιβαλλοντικούς παράγοντες όπως το υψόµετρο, τις πρακτικές καλλιέργειας, την ποσότητα άρδευσης, τη µέθοδο εξόρυξης και τις συνθήκες αποθήκευσης. Όσο πιο φρέσκο το λάδι κι όσο πιο προσεκτικά έχει παραχθεί, τόσο περισσότερες οι φαινόλες που θα περιέχει. Όσον αφορά τα υπόλοιπα ωφέλιµα συστατικά του; Οι τοκοφερόλες αποτελούν µεγάλη πηγή της βιταµίνης Ε, η Β-σιτοστερόλη εµποδίζει την απορρόφηση της χοληστερίνης από το έντερο, το σκουαλένιο περιέχει βιταµίνη Α και πολλές αντιοξειδωτικές ιδιότητες, ενώ η χλωροφύλλη βοηθά στην κυτταρική ανάπτυξη, την επούλωση και το µεταβολισµό.