Από τον γραφικό κατω Δρυ µέχρι τα ξακουστά Λεύκαρα και το πανέµορφο Όµοδος, η διαδροµή είναι γεµάτη χειροποίητες ιστορίες, κεντηµένες µε βελόνι και κλωστή…
Κείμενο: Ελένη Ξένου
Φωτογραφίες: Παναγιώτης Μηνά
Πρώτος σταθµός: Κάτω Δρυς
Eίναι σχεδόν µεσηµέρι, η ησυχία στα λιθόστρωτα δροµάκια απόλυτη, οι χρωµατιστές πόρτες κλειστές, η καθηλωτική οµορφιά του χωριού σιωπηλή... Περπατάµε µέσα από έναν υπέροχο κήπο γεµάτο µοβ άνθη και καταλήγουµε έξω από την πόρτα του Μουσείου Μέλισσας και Κεντήµατος. Η κυρία Έλλη κάθεται στην αυλή. «Ελάτε να σας ξεναγήσω», µας λέει. Η ίδια µαζί µε το σύζυγό της δηµιούργησαν το µουσείο, στο σπίτι που ανήκε στον προπάππου της. Ήταν ο κατάλληλος χώρος για να φιλοξενήσει τη συλλογή τους µε τα λευκαρίτικα κεντήµατα που χρονολογούνται από το 1880, κειµήλια οικογενειακά – πολλά από αυτά κεντηµένα από τα δικά της χέρια. «Μεγάλωσα µέσα στα κεντήµατα», αναφέρει. Το βλέµµα της µοιάζει λες και περιπλανιέται ήδη στην εποχή όπου τα σοκάκια του Κάτω Δρυ ήταν γεµάτα µε γυναίκες που κεντούσαν η µία δίπλα στην άλλη, µπροστά από τις εξώπορτές τους, «γράφοντας» µε τις βελόνες τους την ιστορία της κυπριακής δαντέλας. Ο παππούς της ήταν κεντηµατέµπορας ή «κεντητάρης», όπως τους έλεγαν τότε. «Γενναίοι άνθρωποι», σχολιάζει, «έπαιρναν δύο βαλίτσες γεµάτες δαντέλες, νεαροί, ούτε 20 χρόνων, γνωρίζοντας ελάχιστα γράµµατα, και σάλπαραν µε τόλµη για το εξωτερικό –Αλεξάνδρεια, Σµύρνη, Πόλη και αργότερα κεντρική Ευρώπη–, για να τις πουλήσουν».

Περπατάµε στις αίθουσες του µικρού µουσείου και υπό την καθοδήγησή της θαυµάζουµε τα κεντηµένα couvre-lits, τα τραπεζοµάντιλα, τα µικρά πετσετάκια. «H προίκα µου», λέει, «η τέχνη του λευκαρίτικου κεντήµατος». Η διαφορά του λευκαρίτικου που κεντούσαν οι Κατωδρύτισσες από εκείνα των Λευκάρων, όπως µου εξηγεί, ήταν στο ύφασµα: στον Κάτω Δρυ επέλεγαν το γαλλικό λινό, το οποίο ήταν πιο λεπτό και πιο δύσκολο να κεντηθεί. Τα υπόλοιπα χαρακτηριστικά όµως είναι σχεδόν ίδια· ένα από αυτά, η τεχνική του «ποταµού», ενθουσίασε µέχρι και τον Λεονάρντο ντα Βίντσι, όταν επισκέφθηκε την Κύπρο το 1481, και αγόρασε ένα κέντηµα που το δώρισε στον Καθεδρικό Ναό του Μιλάνου για να κοσµήσει την Αγία Τράπεζα. Χαζεύω τις φωτογραφίες των κεντητάρηδων που είναι αναρτηµένες σε µια γυάλινη προθήκη. Το καλύτερο η κυρία Έλλη µού το φυλάει για το τέλος, αποκαλύπτοντάς µου ότι µια από τις γυναίκες που κέντησαν το µεγάλο τραπεζοµάντιλο, το οποίο προοριζόταν ως δώρο στη βασίλισσα Ελισάβετ, ήταν η πεθερά της. «Δεν καταδέχτηκε όµως η βασίλισσα το δώρο», µου λέει. «Ευτυχώς, γιατί έµεινε στο µουσείο στα Λεύκαρα, για να το θαυµάζουµε εµείς και οι επισκέπτες µας», συµπληρώνω χαµογελώντας κι εκείνη συµφωνεί…

Δεύτερος σταθµός: Λεύκαρα
Στη διαδροµή προς τα πανέµορφα Λεύκαρα, φρεσκάρω στο µυαλό µου τις ιστορικές πληροφορίες για το λευκαρίτικο κέντηµα, το οποίο από το 2009 έχει συµπεριληφθεί στον κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονοµιάς της UNESCO. Η ιστορία του ξεκίνησε όταν το νησί βρισκόταν υπό την κυριαρχία των Λουζινιανών και των Βενετών. Η παράδοση λέει πως εκείνη την περίοδο κάποιες αρχόντισσες από τη Δύση, που παραθέριζαν στα Λεύκαρα, δίδαξαν την τεχνική του κεντήµατος σε νεαρές του χωριού, οι οποίες µε τη σειρά τους την «παρέδωσαν» στις επόµενες γενιές. Τα σχέδια είναι εµπνευσµένα από τη φύση και το περιβάλλον και παίρνουν ιδιαίτερη µορφή µε το συνδυασµό των βελονιών.
Μέχρι τις αρχές της αγγλοκρατίας, παρότι το κέντηµα αποτελούσε µία από τις πιο σηµαντικές απασχολήσεις των γυναικών του χωριού, δεν βιοπορίζονταν από αυτό. Κεντούσαν κυρίως για την προίκα τους ή για να διακοσµήσουν το σπίτι τους. Γύρω στα τέλη του 19ου αιώνα, όµως, µια δυναµική κάτοικος των Λευκάρων, η Θεοφίλα Χατζηαντώνη, ανέτρεψε τα δεδοµένα, όταν µάζεψε αρκετά κεντήµατα από κεντήτριες και πήγε στην Αλεξάνδρεια για να τα πουλήσει στην ελληνική παροικία. Σε πολύ σύντοµο χρονικό διάστηµα, επέστρεψε πίσω µε το αστρονοµικό –τότε– ποσό των 500 λιρών και κάπως έτσι οι κεντήτριες συνειδητοποίησαν ότι µπορούν να ασκήσουν την κεντητική ως επάγγελµα και οι άντρες πως είναι προσοδοφόρο να γίνουν κεντητάρηδες. Μέχρι τον Β’ Παγκόσµιο Πόλεµο οι κεντητάρηδες κάνουν ξακουστό το λευκαρίτικο σε ολόκληρη την υφήλιο και εκτός από χρήµατα φέρνουν πίσω στο χωριό τους κι ένα σωρό καινούργιες ιδέες. «Σπουδαία ιστορία, εντελώς κινηµατογραφική», λέω στον Παναγιώτη, το φωτογράφο, προτού εκείνος φρενάρει µπροστά σ’ ένα καταπληκτικό γκράφιτι, το οποίο απεικονίζει πέντε γυναίκες διαφορετικών γενεών να δηµιουργούν ένα µακρύ λευκαρίτικο.

Μετά τη φωτογράφηση του γκράφιτι, η πρώτη γυναίκα που συναντάµε στα σοκάκια των Λευκάρων είναι η κυρία Μάρω. Κάθεται µπροστά από το κατάστηµά της, όπου πουλά τα εργόχειρά της, και κεντάει. Μου λέει πως από δέκα ετών ξέρει να κεντάει· έµαθε από τη µάνα της κι εκείνη από τη δική της µάνα. «Ήταν και ένας τρόπος να µας κρατάνε στο σπίτι φρόνιµες», σχολιάζει. «Ήταν όµως και ένας τρόπος να συνεχιστεί αυτή η πολύτιµη τέχνη», της απαντώ. Συµφωνεί. «Κάποτε τα δροµάκια του χωριού ήταν γεµάτα από κεντήτριες, τώρα τις βλέπεις µόνο στις φωτογραφίες. Μείναµε πια πολύ λίγες», αναφέρει και το πρόσωπό της συννεφιάζει. Η κυρία Γεωργία στο παραδίπλα κατάστηµα µου δείχνει τη γιαγιά της, που έγινε εξώφυλλο στο παλιό περιοδικό «Κυπριακή Επιθεώρηση», µια φωτογραφία της µητέρας της, που κεντάει µε τις άλλες συγχωριανές, και µια ζωγραφιά που απεικονίζει την ίδια µαζί µε την αδελφή της να κρατούν βελόνι και κλωστή. «Μας ζωγράφισε µια Ιρανή τουρίστρια», θυµάται και µου εξηγεί πώς να διακρίνουµε τα αυθεντικά λευκαρίτικα: «Το ύφασµα πρέπει να είναι λινό και τα χρώµατα της κλωστής λευκό ή µπεζ ή αποχρώσεις του καστανού, για να µην ξεχωρίζει η καλή από την ανάποδη. Τα περισσότερα σχέδια είναι γεωµετρικά, πλαισιώνονται µε γαζιά και στις άκρες του κεντήµατος προστίθεται δαντέλα. Το λινό είναι ιρλανδέζικο, η κλωστή γαλλική και απαραίτητο υλικό είναι ένα µικρό µαξιλάρι, το “πλουµί”». Την ευχαριστώ και κατευθύνοµαι στο κατάστηµα Ρουβής, το µοναδικό, όπως λέει ο ιδιοκτήτης του, ο κύριος Μιχάλης, που δεν πουλάει µηχανοποιηµένα κεντήµατα. Ο κύριος Μιχάλης ήταν αυτός που σχεδίασε το ξακουστό κεντηµένο τραπεζοµάντιλο, το οποίο χάρισαν οι Λευκαρίτες το 1986 στον Καθεδρικό Ναό του Μιλάνου, 500 χρόνια µετά την ηµέρα εκείνη που ο Λεονάρντο ντα Βίντσι έκανε την ίδια κίνηση, έτσι ώστε να συνεχιστεί η παράδοση. «Ο πατέρας µου έκανε πολλά σχέδια κεντηµάτων, αυτό ήταν το ταλέντο του», λέει ο γιος του, Δηµοσθένης, ο οποίος ξέρει την ιστορία του κάθε κεντήµατος που βρίσκεται στο κατάστηµά τους. «Είµαστε η τελευταία γενιά που γνωρίζει αυτή την τέχνη», µου λέει η κ. Τούλα Ρουβή και διερωτάται θλιµµένη: «Όταν φύγουµε εµείς, ποιος θα τη συνεχίσει;».

Επόµενη στάση –ίσως και µια απάντηση στο ερώτηµα της κυρίας Τούλας– είναι το Κέντρο Χειροτεχνίας Λευκάρων, το οποίο δηµιουργήθηκε γι’ αυτόν ακριβώς το σκοπό: να διατηρήσει και να συνεχίσει τη λευκαρίτικη παράδοση στο κέντηµα, διοργανώνοντας µεταξύ άλλων σχετικά µαθήµατα. Παλιές µαυρόασπρες φωτογραφίες κεντητριών και κεντητάρηδων στους τοίχους, τραπεζοµάντιλα και σκεπάσµατα κρεβατιών στο χώρο κι ένα σωρό ιστορίες κλεισµένες σε προθήκες, µας αφήνουν µε µια µεγάλη ανάγκη να επανεκτιµήσουµε τα µικρά πετσετάκια που µας δώρισε κάποτε η γιαγιά και τα έχουµε φυλαγµένα βαθιά µέσα σε ένα συρτάρι.
Τρίτος σταθµός: Όµοδος
Φτάνουµε αργά το απόγευµα. «Ίσα που προλαβαίνουµε το Κέντρο Δαντέλας ανοιχτό», λέω στον Παναγιώτη, και µε γρήγορο βηµατισµό µπαίνουµε σε ένα στενόµακρο δωµάτιο που κάποτε χρησίµευε ως κελί µοναχών στη βόρεια πτέρυγα του Μοναστηριού του Τιµίου και Ζωοποιού Σταυρού. Εδώ, η ιστορία αλλάζει· από τα λευκαρίτικα πάµε στις περίφηµες πιπίλες, δηλαδή τη λεπτή δαντέλα του βελονιού, γνωστή ως «βελονόκοµπος», η οποία διατηρείται από τις «πιπιλλάραινες» (έτσι αποκαλούνται οι κεντήτριες) κυρίως στο Όµοδος. Λέγεται πως η προέλευσή της είναι βυζαντινή, παρότι η τεχνοτροπία και τα µοτίβα της µοιάζουν µε δηµιουργίες της Κωνσταντινούπολης, της Σµύρνης και των νησιών του Ανατολικού Αιγαίου.

Το φως έχει πέσει, οι γυναίκες που τη µέρα κάθονται έξω στα γραφικά στενά αυτού του υπέροχου χωριού και κεντούν την παραδοσιακή πιπίλα, τώρα έχουν κλείσει τις πόρτες τους και έτσι περιοριζόµαστε στη βόλτα στο Κέντρο, όπου φωτογραφίζουµε τα εργόχειρα. Δικές τους δηµιουργίες τα εκθέµατα. Μόλις έµαθαν πως θα δηµιουργηθεί το Κέντρο Διάσωσης της Δαντέλας, έβγαλαν από τα ερµάρια τα κεντήµατα που φύλαγαν για τα παιδιά τους και τα πρόσφεραν, ώστε ο εκθεσιακός χώρος να είναι πιο πλούσιος. Στις πληροφορίες διαβάζω πως η οµοδίτικη πιπίλα ήταν στα παλιά τα χρόνια απαραίτητη διακόσµηση στα σταµπωτά µαντίλια των γυναικών, καθώς επίσης και στα σεντόνια, τις µαξιλαροθήκες και τα κρεβάτια τους, και πως µε αυτά τα µικρά έργα τέχνης µετέτρεπαν το σπίτι τους σε χώρο προσωπικής σφραγίδας και οµορφιάς. Παίρνω όσες σηµειώσεις προλαβαίνω. Όπου να ’ναι, κλείνει και το Κέντρο, αλλά θα επιστρέψουµε σύντοµα, για να µιλήσουµε µε τις εναποµείνασες κεντήτριες και να ακούσουµε κι άλλες χειροποίητες, δαντελένιες ιστορίες…