οι καλλιτεχνες της παραδοσης
Κείμενο και Φωτογραφίες: Stefanos Gogos & Maria Passarivaki
Στον Κόρνο, ο κόκκινος πηλός δεν είναι απλώς υλικό· είναι ζωντανή κληρονομιά, που σφράγισε την κουλτούρα της Κύπρου, ταξιδεύοντάς την πέρα από τα όριά της.
Ξεκινάμε νωρίς το πρωί, με το δρόμο να μας οδηγεί από την καρδιά της Λευκωσίας στα βάθη της κυπριακής υπαίθρου. Παλιοί οικισμοί περνούν μπροστά μας, τυλιγμένοι σε μια σχεδόν απόκοσμη σιωπή. Η δροσιά των χωραφιών απλώνεται σαν πέπλο στον αέρα και το φως του ήλιου ξυπνά στις κορυφές των λόφων. Προορισμός μας ο Κόρνος· ένα μικρό χωριό, το οποίο κρατά τη σπουδαιότερη κληρονομιά της κυπριακής αγγειοπλαστικής, με τεχνίτριες που εξακολουθούν να ψήνουν κεραμικά στους ίδιους φούρνους άλλων εποχών. Σήμα κατατεθέν του η στάμνα και η παράδοσή του καταχωρημένη στον Εθνικό Κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Κύπρου.
ΑΠΟ ΤΟ ΧΘΕΣ ΣΤΟ ΣΗΜΕΡΑ
Η φήμη των κόκκινων αγγείων του, ιδιαίτερα των πιθαριών, ξεπερνούσε για αιώνες τα όρια του νησιού. Ήδη από το 1769, σύμφωνα με την αρχαιολόγο Gloria London, ο Κόρνος είχε καθιερωθεί ως σπουδαίο κέντρο παραγωγής, ενώ κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο ολόκληρο το χωριό δούλευε στην αγγειοπλαστική. Για χρόνια, η δημιουργία αυτή ήταν οικογενειακή υπόθεση, που άνθιζε κυρίως το καλοκαίρι, με τους πιθαράδες να ταξιδεύουν και σε άλλα χωριά για παραγγελίες. Σήμερα, συνεχίζεται σε μορφή οικοτεχνίας και αποτελεί αποκλειστική ασχολία των γυναικών.
Τις μαστόρισσες του πηλού με το περήφανο βλέμμα και τα δυνατά χέρια, που μεταμορφώνουν το χώμα σε έργα τέχνης, τις συναντάμε στο μοναδικό εργαστήριο που λειτουργεί ακόμη, τη Συνεργατική Εταιρεία Αγγειοπλαστών Κόρνου. Η πρώτη τους κίνηση δεν είναι λόγια, αλλά πράξη: αφήνουν στις παλάμες μας μια χούφτα πηλό – ένα καλωσόρισμα που αποκαλύπτει τον ακατάλυτο δεσμό τους με τη γη.
Ανάμεσά τους, ξεχωρίζει η Βασούλα Αδάμου. Το 2007, βλέποντας ότι μόνο μεγαλύτερες γυναίκες συνέχιζαν την τέχνη και φοβούμενη πως θα χαθεί, αποφάσισε να τη μάθει. «Σχεδόν όλα τα υλικά που χρησιμοποιούμε, τα δίνει ο ίδιος ο τόπος – από το χώμα που γίνεται πηλός μέχρι τα κλαδιά που τροφοδοτούν τη φωτιά. Ξέρετε ότι κάποτε όλες οι πόλεις της Κύπρου προμηθεύονταν αγγεία από τον Κόρνο, για να φυλάξουν το νερό τους; Τότε φτιάχναμε αγγεία κυρίως για οικιακή χρήση και λιγότερο για διακόσμηση», μας λέει με χαμόγελο. Και προσθέτει με έμφαση: «Την κληρονομιά μας πρέπει να τη διαφυλάξουμε σαν κόρη οφθαλμού». Οι αφηγήσεις της μας μεταφέρουν σε άλλες εποχές. Μέχρι και τα παιδικά της χρόνια, οι ξυλόφουρνοι κάπνιζαν καθημερινά στον οικισμό, ψήνοντας πιθάρια, πιθαρούθκια για το κρέας, αλλά και κούζες για το νερό. Για τα μεγάλα αγγεία, οι τεχνίτριες δούλευαν τον πηλό λωρίδα λωρίδα, όσο ήταν ακόμη νωπός. Σήμερα, πολλά από εκείνα τα σκεύη στολίζουν ακόμη τα σπίτια του νησιού – ζωντανά σημάδια μιας παράδοσης που αντιστέκεται στο χρόνο.
Ο πηλός γεννιέται από το κοκκινόχωμα που φτάνει από το Σταυροβούνι. Παλαιότερα, τον άπλωναν στις αυλές για να στεγνώσει και τον κοπανούσαν με το «κουπάνι» –σκληρό ξύλο από λατζιά–, μέχρι να γίνει σκόνη. Λένε πως τον άπλωναν και στα δρομάκια, για να τον πατήσουν άνθρωποι, ζώα κι αμάξια, ώστε να λιώσουν οι σβόλοι. Ύστερα, τον ζύμωναν σε αυτοσχέδιες γούρνες με ξύλινα φτυάρια, στοιβάζοντάς τον δίπλα στον τροχό, εκεί όπου θα πλάθονταν τα αγγεία. «Αργότερα, ο συνεταιρισμός εισήγαγε απλά μηχανικά μέσα, χωρίς όμως να αλλάξει την ουσία της διαδικασίας», μας αναφέρει μία τεχνίτρια, που κάθεται στον ξύλινο, τετράγωνο, ποδοκίνητο τροχό, το «γυριστάρι». Με μοναδικά μέσα τα χέρια και τα πόδια της «πλάθει» πολιτισμό. Το αγγείο χτίζεται βήμα βήμα, με φροντίδα και επιμονή. Όταν ολοκληρωθεί, αναποδογυρίζεται και αφαιρείται το περίσσευμα, ώσπου να πάρει την τελική του μορφή. Η διαδικασία είναι δύσκολη και επίπονη, με εργαλεία απλά: ένα κομμάτι ύφασμα για τα μεγάλα αγγεία, μια οδοντογλυφίδα και τη μαχαίρα για τον πηλό που περισσεύει.
ΖΩΝΤΑΝΟ ΜΟΥΣΕΙΟ
Η αγγειοπλαστική, όμως, δεν μένει μόνο στο εργαστήριο. Στον Κόρνο, ο πηλός δεν πλάθεται απλώς· γιορτάζεται. Κάθε φθινόπωρο, γίνεται αφορμή για το Φεστιβάλ Αγγειοπλαστικής Κόκκινου Πηλού, μια γιορτή που ενώνει τον τόπο με την κοινότητά του. Πίσω από αυτή την προσπάθεια, βρίσκονται οι άνθρωποι που έμειναν εδώ. Με εκπαιδευτικές δράσεις, δωρεάν εργαστήρια, ζωντανή μουσική και τοπικές γεύσεις υποδέχονται τους επισκέπτες και τους μυούν στη μακραίωνη τέχνη, δείχνοντας ότι οι τεχνικές των παλιών επαγγελμάτων έχουν ακόμη μέλλον.
Κι όταν έρχεται η ώρα της επιστροφής, τα στενά του χωριού μάς καλούν σε μια τελευταία βόλτα. Τα σπίτια με τις κεραμιδένιες στέγες, τις καμάρες και τα ξύλινα παραθυρόφυλλα κρατούν τη γοητεία της λαϊκής αρχιτεκτονικής. Στο κέντρο, το παλιό καφενείο «Γιασεμί» λειτουργεί πια ως Λαογραφικό Μουσείο, μια μικρή αποθήκη μνήμης. Λίγο πιο πέρα, ο Ναός του Τιμίου Προδρόμου, χτισμένος στις αρχές του 19ου αιώνα, στέκει με το γοτθικό ύφος του και την εικόνα του Αγίου από το 1734. Και στις γωνιές του χωριού, η τέχνη του χειροποίητου βρίσκει πάντα τρόπο να ξεπροβάλλει: στα στολισμένα αγγεία των μαστορισσών, στα καπνιστομέρρεχα του Δημήτρη Σταφυλάρη ή στα μωσαϊκά του Κωνσταντίνου Χρίστου. Κάθε σημείο, και μια ζωντανή μαρτυρία της ταυτότητας ενός τόπου που διαφυλάσσει τη μοναδικότητά του, όσο κι αν οι εποχές αλλάζουν.
We set out early in the morning, the road leading us from the heart of Nicosia into the depths of the Cypriot countryside. Old settlements pass before our eyes, wrapped in an almost otherworldly silence. The coolness of the fields spreads like a veil through the air, and the sunlight awakens on the hilltops. Our destination is Kornos, a small village that preserves the most important legacy of Cypriot pottery, where craftswomen still fire their ceramics in the same kilns of bygone eras. Its hallmark is the water jar, and tradition has inscribed the craft into the National Inventory of Intangible Cultural Heritage of Cyprus.