ενας πολιτιστικος θησαυρος

Κείμενο: Χαράλαμπος Νικόπουλος / Φωτογραφίες: Silvio Augusto Rusmigo

Στην καρδιά του Τροόδους, δέκα βυζαντινά εκκλησιαστικά μνημεία προσφέρουν μια μοναδική ευκαιρία περιήγησης στο χρόνο και την πίστη.

Στην Πιτσιλιά, τη Σολέα και τη Μαραθάσα, δέκα εκκλησίες, που περιλαμβάνονται στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO, υμνούν τη χριστιανική ζωγραφική και αφηγούνται την εκκλησιαστική ιστορία του τόπου και τη λατρευτική ζωή των ανθρώπων του. Χτισμένες από τον 11ο έως το 16ο αιώνα, με απλή αρχιτεκτονική, αρμονικά ενταγμένες στο αγροτικό περιβάλλον και με πλούσιο εσωτερικό διάκοσμο, οδηγούν τον επισκέπτη σε ένα σύμπαν πνευματικής κατάνυξης.

Οι τοιχογραφίες φιλοτεχνήθηκαν από ευσεβείς αγιογράφους και εντυπωσιάζουν με τη ζεστασιά των μορφών, τις σπάνιες παραστάσεις και την ισορροπία ανάμεσα στη βυζαντινή παράδοση και τις διακριτικές δυτικές επιρροές. Τα έντονα χρώματα προέρχονται από φυσικές χρωστικές και δίνουν ζωή σε αγίους και σκηνές από τα Ευαγγέλια. Το βαθύ μπλε του λάπις λάζουλι και του αζουρίτη, το πράσινο του χαλκού, το κόκκινο του αιματίτη, το λευκό του γύψου, το μαύρο του γραφίτη και το καφέ της όμπρας συνθέτουν μια παλέτα γήινη, που διατηρεί μέχρι σήμερα τη ζωντάνια και την έντασή της.

Κάθε ναός αποτελεί ένα ξεχωριστό κεφάλαιο και όλοι μαζί συγκροτούν μια αφήγηση αιώνων, όπου τέχνη, θρησκεία, ιστορία και καθημερινότητα συναντώνται και προσφέρονται για αξέχαστες εκδρομές, μέσα στην ανέγγιχτη φύση του Τροόδους.

ΔΙΑΔΡΟΜΗ 1: ΚΟΙΛΑΔΑ ΣΟΛΕΑΣ

Η παλαιότερη εκκλησία θεωρείται η Παναγία Φορβιώτισσα (ή Παναγία της Ασίνου), κοντά στο χωριό Νικητάρι. Χτισμένη το 1099, συνδέει το όνομά της με την παρουσία εκτροφής ζώων στην περιοχή, ενώ το «Ασίνου» αποδίδεται, σύμφωνα με μία εκδοχή, στο λατινικό asinus (γαϊδούρι). Οι τοιχογραφίες της παρουσιάζουν στοιχεία που παραπέμπουν ευθέως στο ύφος της Κωνσταντινούπολης εκείνης της περιόδου.

Η εκκλησία της Παναγίας της Ποδίθου, έξω από το χωριό Γαλάτα, ανεγέρθηκε στις αρχές του 16ου αιώνα, με τις τοιχογραφίες της να είναι επηρεασμένες από την Αναγέννηση και να αποτελούν ένα έξοχο παράδειγμα αλληλεπίδρασης Βυζαντίου και Δύσης.

Από τους πιο σημαντικούς σταθμούς είναι η εκκλησία του Αγίου Νικολάου της Στέγης, που βρίσκεται στην Κακοπετριά και χτίστηκε τον 11ο αιώνα. Ονομάστηκε έτσι από την εντυπωσιακή ξύλινη στέγη που κατασκευάστηκε μετέπειτα και διατηρείται ατόφια έως σήμερα, ενώ στην εξωτερική τοιχοποιία ξεχωρίζουν οι μεγάλοι, ανοιχτόχρωμοι ογκόλιθοι. Οι τοιχογραφίες, με τις λαμπερές αποχρώσεις και την έντονη αντίθεση θερμών και ψυχρών τόνων, ανήκουν σε διαφορετικές περιόδους – ένας ακόμη λόγος για μια στάση.

ΔΙΑΔΡΟΜΗ 2: ΚΟΙΛΑΔΑ ΜΑΡΑΘΑΣΑΣ

Ιδιαίτερη περίπτωση αποτελεί η Μονή του Αγίου Ιωάννη του Λαμπαδιστή, στον ορεινό εμβληματικό Καλοπαναγιώτη. Διακρίνεται όχι μόνο για τη σύνθεσή της –δύο συνεχόμενοι ναοί και ένα παρεκκλήσι, χτισμένα σε ξεχωριστές περιόδους (11ος-12ος αιώνας)– αλλά και για τις τοιχογραφίες της, έργα διαφορετικών καλλιτεχνών και τεχνοτροπιών, που αποτυπώνουν τις ιστορικές μεταβάσεις του νησιού, από το Βυζάντιο στη φραγκοκρατία και την ενετοκρατία.

Στον Πεδουλά –γραφικό ορεινό θέρετρο του Τροόδους– βρίσκεται η μικρή εκκλησία του Αρχάγγελου Μιχαήλ, που ξεχωρίζει για το 500 ετών ξυλόγλυπτο τέμπλο της, αλλά και τις καλά διατηρημένες τοιχογραφίες του 15ου αιώνα.

Λίγα χιλιόμετρα πιο κάτω, στο χωριό Μουτουλλάς, βρίσκεται η εκκλησία της Παναγίας του Μουτουλλά, που χρονολογείται στα τέλη του 13ου αιώνα. Ανήκει στον τύπο του ξυλόστεγου μονόχωρου ναού, με τη στέγη όμως εδώ να αποτελείται από κεραμίδια.

ΔΙΑΔΡΟΜΗ 3: ΚΟΙΛΑΔΑ ΠΙΤΣΙΛΙΑΣ

Μία από τις πιο γνωστές και καλύτερα διατηρημένες είναι η εκκλησία της Παναγίας του Άρακα, στο χωριό Λαγουδερά, του 12ου αιώνα. Οι τοιχογραφίες της συνθέτουν ένα από τα πιο ολοκληρωμένα εικονογραφικά σύνολα της Μέσης Βυζαντινής περιόδου, ενώ ο τρούλος της είναι ο μοναδικός που καλύπτεται με ξύλινη στέγη.

Σε άριστη κατάσταση διατηρείται η εκκλησία του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι, κοντά στο χωριό Πλατανιστάσα. Ο μακρόστενος ναός χτίστηκε στα τέλη του 15ου αιώνα και το προσωνύμιό του παραπέμπει σε αγιασμένη πηγή της περιοχής. Και εδώ, το εικονογραφικό ύφος παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, με τις χαρακτηριστικές ζεστές γήινες πορτοκαλί αποχρώσεις να ξεχωρίζουν.

Η εκκλησία του Τιμίου Σταυρού στο Πελένδρι (12ος αιώνας) υπέστη στο πέρασμα του χρόνου εκτεταμένες εξωτερικές φθορές, με αποτέλεσμα το σημερινό ορθογώνιο σχήμα της να μαρτυρά τις επεμβάσεις αποκατάστασης. Το εσωτερικό, όμως, αποζημιώνει πλήρως, με μια ολοκληρωμένη σειρά απεικονίσεων από τη ζωή της Θεοτόκου και τη Σταύρωση του Ιησού.

Τέλος, η εκκλησία της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος στο Παλαιχώρι είναι το νεότερο κτίσμα και το πιο πρόσφατο που εντάχθηκε στον κατάλογο της UNESCO. Χρονολογείται στο 16ο αιώνα και οι τοιχογραφίες της, έργο άγνωστου αγιογράφου, συγκαταλέγονται στα σημαντικότερα εικονογραφικά σύνολα του νησιού.