Κείμενο: Μαριλένα Ιωαννίδη / Φωτογραφίες: Αντώνης Φαρμακάς / Food Styling: Λάουρα Κολοκασσίδη
Στην Κύπρο, κάθε τραπέζι ανοίγει με μικρά πιάτα που διαδέχονται το ένα το άλλο και αφηγούνται μια ολόκληρη κουλτούρα. Εδώ, το φαγητό είναι από μόνο του ένα ολόκληρο ταξίδι.

Yπάρχουν προορισμοί που τους θυμάσαι για τα τοπία τους και άλλοι που τους κρατάς μέσα σου για τις γεύσεις τους. Στην Κύπρο, αυτά τα δύο γίνονται ένα. Με το που φτάνεις στο νησί, δεν σε περιμένουν απλώς ήλιος και θάλασσα, αλλά μια κουλτούρα βαθιά ριζωμένη στη γαστρονομία. Η κυπριακή κουζίνα δεν είναι απλώς φαγητό· είναι μνήμη, ιστορία και ένας ολόκληρος τρόπος ζωής.

Τα παλιά χρόνια, ο μεζές ήταν ένα απλό ορεκτικό. Λίγες ελιές, λίγο χαλλούμι, ένα κομμάτι χοιρομέρι ή ό,τι υπήρχε στο σπίτι, πάντα μαζί με ζυμωτό ψωμί που προσφερόταν στον καλεσμένο –τον «ξένο», όπως λέγεται μέχρι σήμερα– μέχρι να ετοιμαστεί το κυρίως φαγητό. Η φιλοξενία ήταν εδραιωμένη στον τόπο, από την αρχαιότητα ακόμη, όταν ο ξένιος Δίας θεωρούνταν προστάτης κάθε επισκέπτη. Η ονομασία «μεζές» πιθανότατα προέρχεται από το περσικό mazze και σημαίνει «μικρά πιάτα ορεκτικών». Από εκεί πέρασε στον αραβικό κόσμο και έφτασε στο νησί, αποκτώντας με την πάροδο του χρόνου τη δική του, καθαρά κυπριακή ταυτότητα.
Σήμερα, η εμπειρία του μεζέ ξεδιπλώνεται σε μια μεγάλη σειρά από μικρά πιατάκια, που συχνά φαντάζει ατελείωτη και φτάνει διαδοχικά στο τραπέζι του ταξιδιώτη μέσα σε ένα μόνο γεύμα, αντικατοπτρίζοντας τη γενναιοδωρία των ντόπιων και τη διάθεσή τους να προσφέρουν απλόχερα φαγητό στους φιλοξενούμενούς τους. Παράλληλα, δίνει στον επισκέπτη την ευκαιρία να δοκιμάσει πολλές παραδοσιακές γεύσεις γνωρίζοντας την τοπική κουζίνα σε όλο της το εύρος.
Ένα τέτοιο γεύμα ξεκινά πάντα με ταχινοσαλάτα –μια αλοιφή με ταχίνι, λεμόνι και σκόρδο–, ταλατούρι –τζατζίκι με πρόβειο γιαούρτι, αγγουράκι και ξερό δυόσμο–, ελιές τσακιστές με κόλιαντρο, κυπριακή σαλάτα με φρέσκα λαχανικά, ντομάτα και αγγουράκι και, φυσικά, προζυμένιο ψωμί ή μαλακό κουλούρι με σησάμι και μαυροκούκι. Συχνά, προστίθενται και άλλα dips, όπως χούμους, μελιτζανοσαλάτα ή τυροκαυτερή, μαζί με πατατοσαλάτα ή παντζαροσαλάτα. Κι όμως, αυτό που θα μπορούσε να θεωρηθεί ένα πλήρες γεύμα, είναι μόνο η αρχή.
Στη συνέχεια, ακολουθεί ο βασιλιάς της εγχώριας γαστρονομίας: το χαλλούμι, το εθνικό τυρί του νησιού. Σερβίρεται σε φέτες, ψημένο στη σχάρα, στα κάρβουνα ή σε ζεστή πλάκα, συχνά μαζί με παραδοσιακά κρασάτα λουκάνικα, ενώ ακολουθούν μανιτάρια στη σχάρα, κολοκυθάκια με αυγά, ραβιόλες με χαλλούμι ή χωριάτικα μακαρόνια με τριμμένη αναρή. Ανάλογα με την έκταση του μεζέ, προστίθενται αρνίσιο συκωτάκι, πουργούρι πιλάφι μαγειρεμένο με ντομάτα και σερβιρισμένο με πρόβειο γιαούρτι, καθώς και χοιρινά αφέλια σε κρασί, ενώ στην εποχή τους τα συνοδεύουν μπάμιες ή φρέσκα φασολάκια, αλλά και καράολοι – σαλιγκάρια με ντομάτα ή πιλάφι. Φαγητά απλά και αυθεντικά που σε κερδίζουν με την πρώτη μπουκιά, βασισμένα στην καθαρότητα των υλικών και σε ήπιες τεχνικές, ώστε να διατηρείται ο χαρακτήρας τους, αυτός που γεννιέται από την κυπριακή γη και το δυνατό μεσογειακό ήλιο.
Κι επειδή στα παραδοσιακά τραπέζια το φαγητό δεν έρχεται ποτέ μόνο του, αλλά συνοδεύεται πάντα από ιστορίες, ας αναφέρουμε μία που συναντάμε σε μεσαιωνικό δημοτικό ποίημα. Μιλά για έναν μυθικό, πελώριο ήρωα, ο οποίος για να χορτάσει χρειάζεται τεράστιες ποσότητες, τόσες που οι δικοί μας μεζέδες δεν θα αρκούσαν ούτε για προσφάγι. Τρώγοντας, λοιπόν, προχωράμε στα κυρίως πιάτα.
Η αρχή γίνεται πάντα με σουβλάκια και σεφταλιές. Τα σουβλάκια εδώ είναι χοιρινά, ενώ οι σεφταλιές σερβίρονται απλά, με χυμό λεμονιού, κυπριακή πίτα και μαϊντανοσαλάτα. Ακολουθούν το παστίτσιο ή «μακαρόνια του φούρνου», τα κουπέπια –ντολμάδες με κιμά–, ο ταβάς –κομματάκια αρνίσιου κρέατος με λαχανικά, ρύζι και κύμινο ψημένα σε ξυλόφουρνο μέσα σε πήλινο σκεύος– ή η σούβλα, συνήθως με αρνίσιο κρέας αλλά και με χοιρινό μαριναρισμένο σε κόκκινο ξηρό κρασί. Η σούβλα κρατά ζωντανή μια πανάρχαια τεχνική ψησίματος, όπως και το οφτό που συχνά την αντικαθιστά, ενώ σήμερα μπορεί κανείς να το δοκιμάσει σε διαφορετικές εκδοχές, όπως της τερατσιάς –ψημένο πάνω σε κλαδιά χαρουπιάς–, το συρτό –σε μικρό πήλινο φούρνο με ξύλα– ή το κλέφτικο – σε παραδοσιακό φούρνο με τεχνική που θυμίζει εκείνη των κλεφτών. Οι περίφημες πατάτες του νησιού, είτε τηγανητές είτε ψημένες στο φούρνο με ντομάτα, δάφνη, κανέλα και μαύρο πιπέρι, ή αντιναχτές –μικρές, ολόκληρες πατάτες που πρώτα
τηγανίζονται και στη συνέχεια ψήνονται με κόλιαντρο και κόκκινο κρασί– συνοδεύουν πάντα τα κρεατικά και συμπληρώνουν ιδανικά τα κυρίως πιάτα.
Η εμπειρία του μεζέ ολοκληρώνεται οπωσδήποτε με επιδόρπιο. Εκτός από κάποιο φρούτο –το καλοκαίρι συνήθως καρπούζι, πεπόνι ή σταφύλι– τη σκυτάλη παίρνουν, επίσης, τα παραδοσιακά γλυκά: δάχτυλα και πουρέκια με αναρή, σάμαλι, χαλβάς με σιμιγδάλι ή γλυκά του κουταλιού όπως καρυδάκι, κιτρόμηλο ή κεράσι, κλείνοντας το γεύμα με μια γεύση γνώριμη και βαθιά αυθεντική. Γιατί η Κύπρος δεν είναι ένας απλός προορισμός, αλλά κάτι που ζεις με όλες σου τις αισθήσεις και κουβαλάς μαζί σου στο ταξίδι της επιστροφής. Μια αίσθηση που μένει και σε κάνει να θέλεις να επιστρέψεις, για να την απολαύσεις ξανά.