Κείμενο: Ανδρέας Κατσιής / Φωτογραφίες: Silvio Augusto Rusmigo
Υπάρχουν τόποι που δεν εξηγούνται εύκολα – μόνο τους διασχίζεις. Η ενδοχώρα της Πάφου είναι ένας από αυτούς. Και το κρασί της, η πιο καθαρή του μετάφραση.
Λευκωσία, ώρα 4:00 το πρωί. Οι οδηγίες του φωτογράφου κάτι παραπάνω από σαφείς: «Πρέπει να προλάβουμε τον ήλιο». Στη διαδρομή, χαζεύοντας έξω από το παράθυρο, ανακαλώ μνήμες και εικόνες –κυρίως παιδικές– από παλαιότερες επισκέψεις μου στην περιοχή. Πώς περιγράφεται, άραγε, τόση ομορφιά με λέξεις; Μια ομορφιά που σου αποκαλύπτεται σταδιακά, σαν να σε προσκαλεί να την ανακαλύψεις, να την ακούσεις, να τη δεις.

Ο αυτοκινητόδρομος κυλά γρήγορα μέχρι που, μπαίνοντας στην Επισκοπή, η θέα ανοίγει απότομα. Η κοιλάδα της Έζουσας απλώνεται μπροστά μας σε επίπεδα που μοιάζουν ατελείωτα. Αμπελώνες, λόφοι, φυσικές χαράδρες, κομμάτια ενός τοπίου αναλλοίωτου στο χρόνο. Είναι αυτή η πρώτη επαφή που κάνει πολλούς να μιλούν για μια «μικρή Ιταλία».

ΣΤΗΝ ΕΝΔΟΧΩΡΑ ΤΗΣ ΠΑΦΟΥ
Καθώς αφήνουμε πίσω την Επισκοπή και μπαίνουμε βαθύτερα μέσα στην κοιλάδα, το τοπίο γίνεται πιο άγριο, πιο ζωντανό χάρη στην Κανναβιού, που είναι χτισμένη στις όχθες του ποταμού Έζουσα. Λίγο πριν φτάσουμε στο Οινοποιείο Έζουσα, κάνουμε μια στάση στο φράγμα Ασπρογιάς-Κανναβιού, το οποίο μετά και τις απρόσμενες, ευεργετικές βροχές των προηγούμενων μηνών έχει ξαναβρεί το μεγαλείο του και χωρίς υπερβολή αποτελεί ένα μικρό παράδεισο. Ο Μιχάλης Κωνσταντινίδης, ιδιοκτήτης του οινοποιείου, μας υποδέχεται σαν να γνωριζόμαστε χρόνια. «Οι βάτραχοι που ακούτε εδώ δεν είναι τυχαίοι», μας λέει, χαμογελώντας, «είναι οι φύλακες του ποταμού. Όσο υπάρχουν, σημαίνει ότι όλα λειτουργούν όπως πρέπει». Δίπλα του στέκει και ο οινολόγος Πλουτής Σώζου, με τον οποίο βρίσκονται μαζί σχεδόν από το ξεκίνημα, πίσω στο 2003. Συζητάμε για το μικροκλίμα της περιοχής, το έδαφος, ακόμη και για την πρωινή πάχνη – για όλα όσα συμβάλλουν στη δημιουργία ενός καλού κρασιού. «Δεν χρειάζεται να επέμβεις πολύ εδώ», αναφέρει ο Πλουτής, «αρκεί να αφήσεις τη φύση να δουλέψει, και θα σου δώσει πίσω αυτό που χρειάζεσαι».
Με ένα Ezousa Palloures και ένα Ezousa Maratheftiko, κατευθυνόμαστε στον επόμενο προορισμό μας. Καθώς προχωράμε, οι αμπελώνες πληθαίνουν και απλώνονται συμμετρικά. Στο Οινοποιείο Τσαγγαρίδη, συναντάμε τον Άγγελο Τσαγγαρίδη, που ανήκει στη νέα γενιά οινοποιών. Μας μιλά με ενθουσιασμό για όλα όσα έχουν καταφέρει μέχρι σήμερα με την αδελφή του, Λουκία, εξηγώντας μας πως μέσα από τη δουλειά τους θέλουν να δείξουν τι μπορεί να κάνει η Κύπρος στον τομέα της οινοποίησης.

Περπατάμε ανάμεσα στα βαρέλια και μας λέει για το πώς αποφάσισαν να συνεχίσουν την κληρονομιά της οικογένειάς τους, φέρνοντάς τη στο σήμερα. «Δεν θεωρώ το βιολογικό κρασί μόδα, αλλά τρόπο σκέψης. Επιλέξαμε να σεβαστούμε τη γη μας, και αυτή μας το επιστρέφει πίσω». Στο τραπέζι, δοκιμάζουμε το Mataro και τη Βασίλισσα. Το ένα πιο γεμάτο, το άλλο πιο διακριτικό, αλλά και τα δύο με σαφή ταυτότητα.
ΑΝΕΒΑΙΝΟΝΤΑΣ ΤΟ ΒΟΥΝΟ

Η διαδρομή συνεχίζει προς την Πάνω Παναγιά, με το τοπίο να αλλάζει και να γίνεται πιο επιβλητικό. Εδώ, σε υψόμετρο που φτάνει έως και τα 1.150 μέτρα, το κρασί αποκτά άλλη διάσταση – πιο δομημένη, πιο εκφραστική. Στο Οινοποιείο Vouni Panayia, η ιστορία είναι παρούσα σε κάθε γωνιά του χώρου, αφού μετρά σχεδόν 40 χρόνια πορείας. «Όταν ο πατέρας μου αποφάσιζε να δημιουργήσει τότε το πρώτο περιφερειακό οικογενειακό οινοποιείο της Κύπρου, όλοι αναρωτιούνταν τι του είχε συμβεί», μας λέει ο Γιάννης Κυριακίδης, που μαζί με τον αδελφό του, Παύλο, ανέλαβαν να συνεχίσουν και να εξελίξουν το όραμα του πατέρα τους.

Τα δύο αδέλφια, με επιρροές από τη Φλωρεντία και την κουλτούρα της Τοσκάνης, όπου και εκπαιδεύτηκαν, κατάφεραν να αναβαθμίσουν το προϊόν τους, διατηρώντας τη σύνδεση με την παράδοση. «Από την αρχή, στόχος και όραμά μας ήταν να παντρέψουμε την εμπειρία με την καινοτομία», σημειώνει ο Γιάννης, με τη ματιά του να προδίδει περηφάνια για όσα έχουν καταφέρει μέχρι σήμερα. Στο τραπέζι, ενώ δοκιμάζουμε Μωροκανέλα, Πρωμάρα και Βασίλισσα, από τις λευκές ποικιλίες, ρωτάω τον Γιάννη αν η τοπική αγορά έχει αγκαλιάσει τις γηγενείς ποικιλίες. «Πλέον ναι», μου απαντά χωρίς ίχνος αμφιβολίας, «τα τελευταία χρόνια οι κυπριακές ποικιλίες όπως το Ξυνιστέρι, η Μωροκανέλα, η Πρωμάρα, το Σπούρτικο και η Βασίλισσα στις λευκές, αλλά και το Μαύρο, το Γιαννούδι και το Μαραθεύτικο στις ερυθρές έχουν αγκαλιαστεί από την τοπική αγορά και δεν θα τις βρεις μόνο σε εστιατόρια και μαγαζιά, αλλά πολλοί επιλέγουν να τις αγοράζουν και για το σπίτι. Αυτό είναι το πιο σπουδαίο, γιατί δεν είναι ποικιλίες που προσαρμόστηκαν απλώς στον τόπο μας· είναι ο ίδιος ο τόπος μας».

ΜΙΑ ΠΑΡΑΚΑΜΨΗ ΣΤΗ ΛΕΤΥΜΠΟΥ
Φτάνουμε στη Λετύμπου και στεκόμαστε μπροστά από το Οινοποιείο Μακαρούνας, η ιστορία του οποίου είναι ξεχωριστή, με τον Θεόδωρο να τη διηγείται κάθε φορά με τον ίδιο ενθουσιασμό. «Άρχισα να φτιάχνω κρασί, ενώ σπούδαζα ηλεκτρολόγος μηχανικός. Οι γονείς μου το είχαν ξεκινήσει σαν χόμπι και κάπως έτσι βρήκα χώρο να ασχοληθώ κι εγώ. Στην πορεία, κατάλαβα πως αυτό ήταν που ήθελα να κάνω. Παρακολούθησα μαθήματα, απέκτησα γνώσεις και με τη στήριξη –και κυρίως την παρότρυνση– των δικών μου αποφάσισα να δημιουργήσω το δικό μου οινοποιείο». Δοκιμάζουμε τη Βασίλισσα και μας εξηγεί πως ο ίδιος αντιμετωπίζει τη διαδικασία της οινοποίησης όπως ένας chef τα πιάτα του: «Τα κρασιά μας μάς εμπεριέχουν. Όταν δοκιμάζεις ένα κρασί, είναι σαν να δοκιμάζεις τον ίδιο τον οινοποιό. Το χαρακτήρα του, τις επιλογές του, αυτά που αγαπά». Σήμερα, το οινοποιείο, που μετρά περίπου 9 χρόνια ζωής, παράγει γύρω στις 135.000 φιάλες ετησίως, με το 45% να παραμένει στην Κύπρο και το υπόλοιπο να εξάγεται κυρίως στην Αμερική, με κυρίαρχες τις λευκές ποικιλίες όπως η Βασίλισσα, η Πρωμάρα και η Μωροκανέλα, αλλά και τις ερυθρές όπως το Γιαννούδι. «Δεν έχουμε κάτι να ζηλέψουμε από το εξωτερικό», μας λέει, αναφερόμενος στη γενικότερη εξέλιξη του κυπριακού κρασιού τα τελευταία χρόνια. Και πράγματι, όπως εξηγεί, η αλλαγή είναι εμφανής: πριν από περίπου 15 χρόνια, η εικόνα ήταν διαφορετική, όμως η εμφάνιση μικρών, ποιοτικών οινοποιείων άλλαξε σταδιακά το τοπίο, και μαζί του άλλαξε και η στάση των Κυπρίων, που πλέον επιλέγουν το τοπικό κρασί.
Αφήνοντας πίσω μας την κοιλάδα, νιώθω σαν να γνώρισα μια άλλη Κύπρο: πιο ήσυχη, πιο ουσιαστική, πιο αληθινή, που σε αναγκάζει να επιστρέψεις για την απλότητά της.

